طب دریا

محمد نوبخت (M.Sc) كارشناس ارشد بيوتكنولوژي

ويژگيهاي سلاحهاي ميكروبي

جنگ‌افزارهاي ميكروبي هميشه گزينه‌ي قابل توجه جهت ساخت سلاح‌هاي كشتار جمعي و عمليات تروريستي بوده‌اند و اين امر به واسطه‌ي ويژگيهايي است كه در ساير سلاحهاي نامتعارف وجود ندارد يا به اين گستردگي نيست. اين خصوصيات عبارتند از:

·    توانايي بالا در ايجاد تلفات زياد، علي‌رغم اندك بودن مقدار اوليه: از آنجا كه عموماً اين سلاحها حاوي ميكروبهاي زنده بوده و اين ميكروبها قادرند تكثير شوند و يا از فردي به فرد ديگر سرايت نمايند، اين امكان وجود دارد كه با حجم اندك آتش، مقدار قابل ملاحظه‌ي از افراد دشمن را بيمار و از چرخه‌ي نبرد خارج كرد.

·       آلوده‌سازي منطقه‌اي وسيع: به دليل سرعت تكثير در مدت زمان كوتاه منطقه وسيعي را آلوده ساخته، كنترل و پاكسازي تقريباً غيرممكن مي‌سازند.  

·    ايجاد بيمار با عوارض طولاني مدت و نيازمند به مراقبتهاي گسترده: از خصوصياتي كه مهار اينگونه سلاحها پيچيده مي‌كند آن است كه ميكروب در محيط و در بدن فرد ميزبان تكثير يافته، امكان گسترش آن از يك منطقه به مناطق ديگر هميشه وجود دارد. از اين رو كنترل عامل بيماري و حتي افراد بيمار نيازمند مراقبتهاي گسترده، قرنطينه‌هاي وسيع و تجهيزات و ملزومات خاص است. همين امر موجب مشغول شدن گروهي از نيروهاي عمل كننده و خروج آنها از چرخه نبرد مي‌شود.

·    توانايي برخي عوامل در انتشار از طريق ناقل و يا فرد آلوده: با اين امكان، دشمن خواهد توانست منطقه‌ي وسيعتري را آلوده كرده، عده‌ي بيشتري را بيمار يا مرعوب سازد.

·     عدم وجود فنآوري كافي و سيستمهاي شناسايي كارآمد: علي‌رغم پيشرفتها‌ي گسترده‌ در علوم ميكروب‌شناسي و بيوتكنولوژي، هنوز نمي‌توان صد در صد به يك سيستم جامع تشخيصي را در برابر عوامل ميكروبي جنگهاي‌نوين دست يافت. با توجه به ميكروبهاي نو‌پديد (ميكروبهايي كه به طور طبيعي وجود ندارند، بلكه در آزمايشگاه‌ها و با كمك علوم مهندسي ژنتيك و بيوتكنولوژي ساخته مي‌شوند) و باز‌پديد (ميكروبهايي كه عملاً نسلشان از بين رفته، ولي نمونه‌هايي از آنها را در برخي كليكسيونهاي ميكروبي مي‌توان يافت، مانند ويروس آبله) هميشه بخشي از مؤلفه‌هاي تشخيص و شناسايي غيرقابل اطمينان بوده، كه همين امر خطر اين‌گونه سلاحها را افزايش خواهند داد. از سوي ديگر تكهاي ميكروبي‌ برخلاف تك‌هاي شيميايي، با كمك حواس پنجگانه مطلقاً قابل تشخيص نيستند.

·    امكان سرايت و گسترش سريع: اگرچه برخي از انواع عوامل ميكروبي ‌مسري نبوده، تنها فردي را كه از منبع آلودگي (سلاح، مخازن عفونت و يا ناقلين[1]) آلوده‌ شده را بيمار مي‌كنند[2]، اما كم نيستند عوامل ويروسي و باكتريايي كه از امكان سرايت فرد به فرد، مرده به زنده و حيوان به انسان برخوردار بوده به سرعت در منطقه پخش مي‌شوند.

·    كاهش نقش خودامدادي و دگر امدادي و افزايش حس نااميدي در جبهه و عقبه: معمولاً نام ميكروب تداعي‌كننده بيماري و نام بيماري تداعي‌گر هراسِ سرايت از فردي به فرد ديگر است. در جنگهاي ميكروبي، حتي اگر ميكروب مورد استفاده مسري نباشد، باز هراس و وحشتي فراگير را در بين نيروها باعث مي‌شود. آنگونه كه اين ترس حتي به پشت جبهه و خانواده‌ي رزمنده نيز خواهد رسيد. در عين‌حال بر خلاف ساير سلاحهاي نامتعارف، به دليل نياز به درمان تخصصي، نقش خودامدادي و دگرامدادي در آن بسيار ناچيز است.

·    وجود يك دوره‌ي نهفته بيماري:  اين خصوصيت باعث مي‌شود تشخيص، شناسايي، درمان و پيشگيري از انتقال بيماري با تأخير انجام شده و «زمان» كه مهمترين مؤلفه‌ي دفاعي است، به نفع دشمن حفظ شود. در عين حال همين فرصت از دست رفته باعث افزايش تلفات خواهد شد.

·    ايجاد علائم عمومي و غيراختصاصي و اصولاً پيچيده بودن تشخيص: بسيار از بيماريهاي ميكروبي در شروع داراي علائمي يكسان مانند تب، لرز، سرفه، درد عضلاني و ... بوده كه امكان تشخيص افتراقي و صحيح را از پزشك مي‌گيرد. مثلاً سياه‌زخم ريوي در بدو امر علائمي درست شبيه يك سرماخوردگيِ ساده را ايجاد مي‌كند و زماني علائم اختصاصي آن در فرد بروز مي‌نمايد كه معمولاً ديگر كاري براي بيمار نمي‌شود انجام داد. لذا همواره اين شُبهه وجود خواهد داشت كه آيا فرد دچار يك بيماري عادي و بومي شده يا هدف يك حمله بيولوژيك قرار گرفته است.

·     ايجاد رعب و وحشت: اين دسته از عوامل مي‌توانند به دليل عدم توانائي كشف و سنجش سريع و مخفي بودن اثرات آنها باعث ترس و وحشت در بين مردم و رزمندگان شوند.

·     مداومت اثر: عوامل ميكروبي در شرايط مناسب مي‌توانند تا مدت قابل ملاحظه‌اي با توان بيماريزايي در منطقه باقي مانده، علاوه بر آن بعد از ابتلاي افراد به بيماري تا مدتي هر كدام از بيماران خود به صورت مخزن و ناقل عفونت عمل كرده، افراد بيشتري را آلوده سازند.

·     جلوگيري از آسيب هاي خودي: دشمن مي‌تواند با مصون سازي كليه پرسنل خود نسبت به عوامل ميكروبي مورد نظر، از آسيب هاي احتمالي آنها جلوگيري نمايد.

·    كمترين آسيب به تجهيزات و تأسيسات: شايد مهمترين خصوصيت اين شاخه از سلاحهاي كشتار جمعي در كنار احساس رعب و وحشتي كه به همراه دارند، اين است كه صرفاً عليه موجودات زنده (انسان، دام، طيور و گياهان) كاربرد داشته، به تأسيسات و ابنيه و تجهيزات جنگي آسيبي نمي‌رسانند.

راه هاي ورود عوامل ميكروبي به بدن

با شناخت راه‌هاي ورود ميكروب به بدن مي‌توانيم با رعايت اموري ساده و مراعات اصول بهداشت فردي و گروهي، خود و همرزمان خود را در برابر بخش قابل ملاحظه‌اي از عوامل مقاوم ساخته، راه را بر ورود عوامل بيماريزا ببنديم.

مجاري تنفس: استنشاق هواي حاوي ميكروب بيماريزا مي‌تواند موجب انواع بيماريها به خصوص بيماريهاي دستگاه تنفس شود. عواملي چون ميكروبهاي سرماخوردگي، طاعون، آنفولانزا، ذات‌الريه، سياه‌زخم ريوي و سل از راه دستگاه تنفس وارد مي‌شود. استفاده از ماسكهاي پنبه‌اي ساده (درصورت نبود ماسكهاي نظامي) مي‌تواند تا اندازه‌ي زيادي از ورود عوامل ويروسي و باكتريايي ممانعت نمايد. البته به ياد داشته باشيد اين ماسكها يكبار مصرف بوده، در پايان هر روز بايد تعويض شوند.

مجاري گوارشي: به وسيله خوردن و آشاميدن آب و مواد غذايي آلوده، آلودگي به سيستم گوارش و از آنجا به‌ همراه موادغذايي به بسياري از مناطق بدن راه مي‌يابد. عوامل بيماريهاي گوناگوني چون حصبه، وبا و تب مالت را به وجود مي‌آورند.

رعايت بهداشت فردي بعد از قضاي‌حاجت، رعايت بهداشت موادغذايي، رعايت اصول نگهداري و برودت مناسبِ يخچال، استفاده از غذاي بسته‌بندي شده در منطقه‌ي نظامي و... مي‌تواند تا اندازه‌ي زيادي جلوي آلودگي شما را بگيرد.

پوست: پوست سالم سدي محكم در برابر هجوم ميكروبها بوده، ترشح عرق و اسيدهاي چرب بطور طبيعي از بين برنده ميكروبهاي روي پوست هستند. اگر به هر دليلي پوست آسيب ببيند ميكروبها مي‌توانند از اين طريق وارد بدن شده بيماريهاي سختي را باعث شوند. كزاز و سياه زخم پوستي، قانقاريا، عفونت جراحات جنگي و... بيماريهاي هستند كه عوامل آنها از طريق پوست وارد بدن مي‌گردند. رعايت بهداشت فردي، استريل كردن زخمها، استريل كردن دست قبل از امدادرساني به فرد زخمي مي‌تواند تا اندازه زيادي جلوي انتقال ميكروب به داخل پوست را بگيرد.

تلقيح: به اشكال مختلفي مانند نيش حشرات، دندان جوندگان، مرمي‌هاي سمي و تزريق با سرنگهاي آلوده، موجب آلودگي مي‌شوند كه معمولاً سيستم خوني را هدف قرار داده، با كمك گردش خون به سرتاسر بدن مي‌رسند.

مجاري ادراري: از آنجا كه بافت مُلتَحِمه‌ي دستگاه تناسلي فاقد سيستم ايمني سلولي (گلبول سفيد) مي‌باشد، ورود ميكروب از آن طريق، معمولاً با دفاعِ قابل ملاحظه‌اي روبرو نيست و به سرعت باعث آلودگي مي‌شود. به خصوص بيماريهاي مقاربتي از اين طريق وارد بدن گشته و مي‌توانند بيماريهايي مهلكي را ايجاد نمايند. عوامل سوزاك، سيفليس و ايدز از اين جمله‌اند.

انتقال خون: انتقال خون آلوده به ويروس و انگلهاي خوني مانند مالاريا، هپاتيت و ايدز مي‌تواند فرد سالمي را جداً دچار بيماري كند. لذا گروه‌هاي امدادي در مناطق نظامي بايستي از سلامت خونهاي بانك خون خود مطمئن باشند.

جنگ افزارها‌ي ميكروبي

از آنجا كه شناسايي و تشخيص يك تك ميكروبي با كمك حواس پنجگانه ميسر نيست و از سوي ديگر زمان براي پدآفند محدود مي‌باشد، لازم است اشكال جنگ‌افزارهاي ميكروبي را شناخته، تا در صورت مشاهده آنها، بتوانيم به موقع اعلام خطر كرده، خود و همرزمان خود را از خطر برهانيم. البته كه اگرچه خطر يك تك ميكروبي شديد‌تر و مرعوب‌كننده‌تر از ساير تك‌هاي نوين است اما هميشه شرايط براي بكارگيري آنها مناسب نيست. وزش باد، سمت و سرعت باد، حرارت آفتاب، فصل گرما يا سرما، ساعات شبانه‌روز، ميزان رطوبت و... همگي بر يك تك ميكروبي مؤثر است و مي‌تواند بكارگيري آن را توسط دشمن محدود سازد.

هواپيما: چون عوامل ميكروبي را بيشتر در خطوط پشت جبهه و يا در شهرها به كار مي‌گيرند بنابراين هواپيماهاي سبك، بدون سرنشين يا حتي سم‌پاش وسيله‌اي مناسب بشمار مي‌روند كه بخوبي مي‌توانند در عمق مواضع دشمن رخنه كرده، عوامل را به صورتهاي مختلف پخش كنند. از جمله پخش ذرات معلق، پرتاب بمب و راكت حاوي پودر و يا محلولهاي ميكروبي(‌به صورت آئروسل) و همچنين ريختن اشياء آلوده چون اسباب بازي‌ها و سيگار و يا آزادسازي حشرات ناقل. بمب‌هاي ميكروبي كه توسط هواپيماها پرتاب مي‌شوند معمولاً قبل از رسيدن به سطح زمين منفجر شده، محتويات خود را به صورت آئروسُل در فضا پخش مي‌كنند. لذا اگر مشاهده كرديد كه به دنبال وسيله‌اي پرنده، ابري در هوا پراكنده مي‌شود، يا اشيائي را به زير مي‌ريزد، و يا بمبها در نزديك زمين منفجر شده و ابري را مي‌پراكنند بايد سريعاً به يك تك بيولوژيك يا حمله‌اي بيوتروريستي شك كنيد و مراجع را با خبر سازيد. حتي اگر اشتباه كرده باشيد، باز چيزي را از دست نداده، مستوجب تقدير هستيد.

توپخانه: گلوله‌هاي توپي كه به منظور پخش مواد ميكروبي به كار مي‌برند اكثراً داراي صدايي خفيف بوده، محتوي پودر يا محلولهاي ميكروبي هستند. بعضي از اينها قبل از رسيدن به سطح زمين منفجر شده (پخش ذرات معلق در هوا) ‌و گروهي ديگر بعد از رسيدن به سطح زمين منفجر مي‌شوند و توليد تركش‌هايي سمي مي‌كنند كه در صورت اصابت به فرد او را دچار آلودگي شديد مي‌كنند.

خمپاره اندازها: گلوله‌هاي ميكروبي خمپاره ها مثل گلوله هاي توپ هستند. اما چون برد خمپاره ها كم بوده (12 ـ 7 كيلومتر)‌ و احتمال آلودگي نيروهاي خودي زياد است، در آنها ميكروبهايي تعبيه مي‌شوند كه پايداري آنها در منطقه كم بوده، ظرف چند ساعت از بين مي‌روند.

مين ها: مهماتي هستند كه به محض برخورد اشياء يا اشخاص به آنها منفجر شده و باعث پخش ميكروب يه تركشهاي سمي در فضا مي‌شوند. در عمليات نفوذي و همچنين در عقب نشينهاي تاكتيكي از اين مينها استفاده مي‌شوند.

عوامل نفوذي يا ستون پنجم: در حملات بيوتروريستي ممكن است نيروهاي ويژه دشمن بتوانند از راه هاي مختلف به مواضع نيروهاي خودي نفوذ كرده، اقدام به آلوده كردن منابع آبهاي آشاميدني، مواد غذايي و كار گذاشتن مين‌هاي ميكروبي نمايند. عوامل نفوذي به سادگي مي‌توانند از عوامل ميكروبي براي ضربه زدن به دشمن استفاده كنند. زيرا اين كار نياز به تخصص و تكنولوژي خاصي ندارد. ضمناً‌ اين افراد در قالب نيروهاي مورد اطمينان مي‌توانند به قسمت‌هاي حساس سيستم دولتي و نظامي وارد شده، در فرصتي مناسب ضربه‌‌اي كاري را وارد نمايند. اينان مي‌توانند با نفوذ به آشپزخانه، مواد غذايي يا منابع آب را آلوده كرده، سبب بيماري و در نتيجه از بين رفتن و يا ناتوان شدن افراد خودي شوند.

اَشكال مختلف عوامل ميكروبي در جنگ‌ها

عوامل ميكروبي را به اشكال مختلف مي‌توان در يك جنگ ميكروبي به كار گرفت كه اهم آنها عبارتند از:

به صورت پودر: با استفاده از تكنيك هاي خاص ميكروب‌ها يا سموم آنها را به صورت خالص درآورده، به مقدار زياد توليد و ذخيره مي‌كنند. همچنين مي‌توان باكتريها و قارچها را در فرم زيستيِ «اِسپُور[3]» ذخيره كرد. سپس آنها را به شكل پودر يا ذرات معلق درآورده در سلاح جازسازي كرده و بكار مي‌برند. از آنجا كه در اين روش از ميكروب يا سم خالص استفاده مي‌شود، حمله از اين طريق بسيار ساده‌تر و كم خطرتر از ساير روشهاست.

به صورت مايع يا نيمه‌جامد: فرم فعال ميكروبها را در بستري از مواد مغذي مخلوط كرده، به صورت ناخالص و همراه با موادي چسبناك كه زود تبخير مي‌شوند بكار مي‌برند. اين شكل بكارگيري براي اهداف كوتاه مدت مناسب است. زيرا باكتري فعال معمولاً در برابر عوامل طبيعي آسيب‌پذير است.

همراه با اجسام و اشياء: اين روش بيشتر در نقاط مسكوني مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در اين حالت دشمن با استفاده از عدم آگاهي مردم و فروريختن اشيايي مثل سيگار، پول،‌ اسباب بازي،‌ و ساير اجناس نسبتاً با ارزش آنان را به بيماري هاي مختلف دچار ساخته كه گاه به مرگ مي‌انجامد.

توسط حشرات، جوندگان، پرندگان ناقل: بسياري از بيماريهاي عفوني توسط جانوران و حشرات انتقال پيدا مي‌كنند. اين جانوران در اكثر موارد نقش ميزبان واسط و يا مخزن بيماري را بازي كرده، باعث پخش عامل در منطقه‌ي وسيعي مي‌شوند. در تهاجم ميكروبي به جاي پخش مستقيم عامل مي‌توان از حشرات ناقل استفاده كرده و آنها را در منطقه مورد نظر به صورت يك توده انبوه پخش نمود. كنه، كك، انواع پشه‌ها و مگس‌ها، شپش، موش و گنجشك از جمله‌ي اين ناقلين هستند.

نشانه هاي يك تهاجم بيولوژيك

گفته شد كه امكان تشخيص سريع عوامل ميكروبي بسيار محدود و در صورت امكان نيز، كار با آنها بسيار پيچيده و دقيق است. لذا مشاهدات نيروها در منطقه جنگي و همچنين در پشت خط مقدم بسيار كمك كننده خواهد بود. نشانه هاي زير مي‌تواند دليل بر يك تهاجم ميكروبي باشد. لذا با مشاهده نشانه‌هاي زير ـ حتي اگر چندان مطمئن نيستيد ـ مراكز دفاعي جنگهاي نوين و بهداري‌ها را مطلع نماييد:

        ·    ازدياد حشرات و جوندگان بطور غير عادي در منطقه (به خصوص حشراتي كه قبلاً در منطقه ديده نشده‌اند.)

        ·    وجود اجساد حيوانات اهلي و وحشي كه به نظر مي‌رسد بي‌دليل مرده‌اند .

        ·    احساس تغيير در طعم و مزه آب و مواد غذايي.

        ·    خشك شدن ناگهاني گياهان و علوفه.

        ·    مردن احشام و دام و طيور در منطقه.

        ·    بيمار شدن ناگهاني افراد و مشاهده افراد مبتلا به بيماري با علائم مشترك و به تعداد زياد.

زنجيرة‌ عفونت

زنجيره عفونت عبارتست از مراحل و مسيري كه عامل بيماري از منبع آلودگي تا انسان يا حيوان طي‌ مي‌كند. اين زنجيره از آن جهت مهم است كه قطع آن در هر مرحله مي‌تواند جلوي ابتلا به بيماري را بگيرد. زنجيره عفونت سه حلقه دارد:

منبع يا مخزن عفونت: منبع عفونت مي‌تواند به دو صورت باشد. يا به صورت مرمي‌هاي حاوي ميكروب است يا در قالب حشرات و ناقلين. در هر صورت حذف منبع يا مخزن آلودگي (مانند موش در بيماري طاعون يا پشه خاكي در بيماري سالك) مي‌تواند تا يك ـ سوم خطر ابتلاء را در افراد مستقر در منطقه كاهش دهد.

وسيلة‌ انتقال يا حامل عفونت: به طور مثال در بيماري طاعون موش به عنوان منبع (مخزن) عفونت و كك به عنوان وسيله انتقال (ناقل) از موش آلوده به ساير موجودات مطرح مي‌باشد. استفاده از طعمه‌هاي مسموم، حشره‌كشها و ... مي‌تواند به راحتي اين حلقه را حذف يا تضعيف كند.

شخص مستعد به بيماري: به طور كلي مقاومت افراد مختلف در برابر عوامل بيماري‌زا متفاوت بوده، به فاكتورهايي نظير سن، قدرت بدني، واكسيناسيون، نژاد و جنسيت بستگي دارد. رژيم غذايي مناسب، واكسيناسيون به موقع، رعايت بهداشت فردي و گروهي از جمله فاكتورهايي است كه اين حلقه را حذف خواهد نمود.

پدآفند ميكروبي؛ پيشگيري، امداد

در زمان اعلام بروز يك تك ميكروبي، رزمنده بايستي تمام نكات حفاظتي را كه در فصل اول بدانها اشاره شد، با دقت انجام دهد. ولي اقدامات امدادي ـ درماني، پيشگيري دارويي، تشخيص بيماري، نوع دارو، زمان مصرف و... بر عهده رزمنده نيست. بلكه اين كادر درماني هستند كه با تشخيص سريع نسبت به درمان يا پيشگيري اقدام مي‌نمايد. از همين روست كه دارويي خاص درون قوطي انفرادي ج.ن پيش بيني نشده است. توصيه ما نيز آن است كه فرد رزمنده از خوددرماني با داروهاي ناشناخته بپرهيزد. با اين وجود به محض رؤيت شرايط مشكوك به يك تك ميكروبي مانند بيماري همسان در بين همرزمانش، مرگ و مير دام و طيور، مرگ و مير جانوران وحشي، ازدياد ناگهاني جوندگان و حشرات و نظاير اينها، ايستگاه جنگ نوين مستقر در منطقه را آگاه ساخته، منتظر تشخيص تخصصي بماند و البته از ايجاد هراس و شايعه‌سازي جداً دوري گزيند.

هنگامي كه با يك منطقة‌ مشكوك به تك ميكروبي روبرو شديد قبل از هر كاري بايد اين موضوع به اثبات برسد. وظيفه تشخيص و شناسايي بروز تك ميكروبي بر عهده‌ي گروه‌هاي تخصصي بوده كه بروز تك ميكروبي، نوع عامل، قرنطينه، خنثي‌سازي و رفع‌آلودگي را به انجام برسانند. اما وظايفي نيز بر عهده رزمنده است تا با اجراي به موقع آنها صدمات به خود و ساير همرزمانش را به حداقل برساند:

الف) اقدامات قبل از تك ميكروبي: رعايت بهداشت فردي و محيطي، شركت در برنامه‌ي ايمن سازي و واكسيناسيون، ضد عفوني كردن و پانسمان زخم‌هاي باز به منظور پيشگيري از ورود ميكروب به بدن از راه زخم، نابودسازي و مبارزه با ناقلين، آموزش نكات ضروري و فراگيري نحوه استفاده از وسايل حفاظتي

ب) اقدامات حين تك ميكروبي: جلوگيري از ورود ميكروب از راه دهان و بيني با كمك ماسك پزشكي يا نظامي يا هر وسيله‌ي ديگري كه مسير تنفسي را پوشش دهد.

جلوگيري از ورود ميكروب از راه پوست با پوشيدن لباس حفاظتي يا با بستن سرآستين‌ها،‌ يقه‌ و پايين شلوار نظامي .

ج) اقدامات بعد از تك ميكروبي: از آنجا كه نقش زمان در پدآفند ميكروبي بسيار مهم است، رزمندگان بايستي پيش از رسيدن گروهاي ج.ن، اقدامات اوليه رفع‌آلودگي را شروع كرده، تا از انتشار بيشتر عوامل جلوگيري شود. البته اين اقدامات بايستي بعد از رسيدن گروه ج.ن و برپايي ايستگاه رفع‌آلودگي، با روشهاي علمي و كلاسيك تكميل گردد و هرگز نبايد به اين سطح از رفع‌آلودگي اكتفا نمود:

رفع آلودگي مقدماتي از بدن: در صورت امكان،‌ نيروها بايد بدن خودشان را كاملاً با آب گرم و صابون شستشو داده،‌ چنانچه زخمي در بدن حاصل گشته بايد هر چه سريع‌تر ضدعفوني و پانسمان گردد.

رفع آلودگي از آب و غذا: غذاهايي كه در ظروف در باز بوده‌اند بايد نابود شده و تنها از غذاهاي بسته‌بندي استفاده شود. البته بايد توجه داشت كه سطح خارجي قوطي كنسرو قبل از مصرف به وسيله مواد ميكروب‌كش و يا جوشاندن ضدعفوني گردد.

آب مصرفي نيز اگر در ظرف دربسته باشد براي استفاده از آن بايد ابتدا سطح ظروف را ضدعفوني نمود. اگر آب در ظروف در باز بوده و نياز مبرم به مصرف آن داشته باشيم،‌ مي‌توانيم توسط جوشاندن آن به مدت حداقل 20 دقيقه و با استفاده از قرص كلر آب را براي مصرف بي‌خطر سازيم.

رفع آلودگي از لباس ها و پوتين: در صورت امكان لباسهاي آلوده، هر چه سريعتر تعويض گردند و چنانچه مقدور نيست مي‌توان لباسها را توسط آب داغ و صابون و يا محلول فرمالين 50% ضدعفوني كرد. بايد دانست كه بعد از استفاده از فرمالين حتماً‌ بايد لباسها را با آب تميز شستشو داد.

رفع آلودگي از ماسك: اگر مقدور باشد بعد از خارج شدن از منطقه آلوده فيلتر ماسك را جدا كرده و از بين ببريد و خود ماسك را كاملاً با آب و صابون شستشو دهيد. اگر از ماسك يكبار مصرف استفاده شده، ديگر نبايد از آن استفاده شود. آن را نابود كرده، ماسك ديگري را بكار بَريد.

رفع آلودگي از تجهيزات: مي‌توان تجهيزاتي را كه آب براي آنها ضرر ندارد،‌ با آب داغ و صابون شستشو داد. تجهيزات فلزي را توسط حرارت نيز مي‌توان استريل كرد. همچنين از آب نمك غليظ، اسيد استيك و در صورت موجود نبودن از سركه نيز براي رفع آلودگي مي‌توان استفاده كرد.

رفع آلودگي از خودروها: بايد از آب داغ يا بخار تحت فشار به علاوه‌ي مواد شوينده مانند مايع ظرف‌شويي و... استفاده گردد.

رفع آلودگي از محيط: بايد حشرات موجود در منطقه را كه مي‌توانند ناقلين ميكروب باشند،‌ توسط حشره‌كشهاي مناسب از بين برد.

رفع آلودگي از هوا: براي تأمين هواي مكانهاي سربسته بايد از فيلترهاي مختلف و يا از كانال‌هاي واجد اشعه ماوراء بنفش استفاده كرد. در محيط بيرون سنگر نيز اشعة‌ خورشيد به دليل داشتن اشعه‌هاي مضر براي ميكروب ها باعث رفع آلودگي مي‌گردد.

مهمترين عوامل ميكروبي با كاربرد نظامي

تعداد زيادي از باكتري‌ها، ويروسها، ريكِتزياها، قارچها و انواعي از سموم و آنزيمهاي ميكروبي در جمع ميكروبهاي نظامي قرار گرفته، از لحاظ اهميت و خطر به چهار گروه A تا C تقسيم مي‌شوند. در اين بين گروه A حاوي خطرناك‌ترين و مهلك‌ترين عوامل ميكروبي است كه بواسطه اهميت بيشتر و جهت شناخت كلي عوامل ميكروبي، به چند نمونه از آنها مي‌پردازيم.[4]

سياه‌زخم

عامل آن باكتري‌ بوده كه يك عفونت مشترك بين دام و انسان را باعث مي‌شود. در سه فرمِ سياه زخم تنفسي، پوستي و گوارشي در انسان ايجاد بيماري كرده، فرم پوستي آن بين 25 تا 30 درصد تلفات داشته، ولي فرم ريوي بيماري غالباً كشنده، ولي غيرمسري است.(در ابتلاء به فرم ريوي آن، چنانچه فرد در كمتر از هشت ساعت مورد درمان واقع شود، از مرگ نجات خواهد يافت.)

علائم بيماري: دوره‌ي نهفته (دوره‌ي كُمون) بيماري بين 2 تا 7 روز بوده، علائمِ فرم پوستي آن، زخم و تاول روي پوست دست و بازو، با حاشيه‌ي سياه‌رنگ است. ولي فرم ريوي آن نشانه‌هايي همچون سرماخوردگي، تب، بي‌حالي، سرفه‌هاي خشك، درد و ناراحتي سينه، شوك به همراه خواهد داشت كه در صورت عدم درمان به موقع به علت نارسايي تنفسي باعث مرگ مي‌شود.

پيشگيري و امداد: بهترين راه پيشگيري تزريق واكسن بيماري بوده، كه دست‌كم تا شش ماه ايجاد مصونيت مي‌كند.(البته واكسنهاي نوتركيبِ در دست ساخت هستند كه تا يك سال و نيم ايجاد ناگيرايي مي‌نمايند.) خوشبختانه امروزه در كشور واكسن سياه‌زخم ساخته شده و به راحتي در دسترس است. توصيه‌ي ما آن است كه برنامه‌هاي واكسيناسيون واحد رزمي خود را جدي گرفته، حتماً در آن شركت كرده، كارت واكسن دريافت نماييد.

اما در ميدان نبرد، در صورت اطمينان به بروز يك تك ميكروبي با عامل سياه‌زخم يا با ديدن علائم فرم ريوي آن، همزمان در خود و برخي از همرزمان، كه ظنّ حمله‌ي بيولوژيك را تقويت ‌كند، مي‌توانيد از كپسول 500 ميلي‌گرمي «سيپروفلوكسازين» با دُز مصرفِ هر 12ساعت يكي، تا 48 ساعت، استفاده نموده، طي همين مدت حتماً به واحد بهداري مراجعه نماييد تا بيماري يا  عدم آن تأييد گردد. طبعاً ادامه مصرف دارو و نوع آن منوط به نظر پزشك معالج دارد.

باز هم تأكيد مي‌شود كه هرگز اقدام به خود‌درماني و مصرف بي‌مورد آنتي‌بيوتيك نكرده، در كمترين زمان ممكن با كارد پزشكي مستقر در واحد رزمي خود مشورت نماييد.

رفع‌آلودگي: براي از بين بردن اِسپورهاي اين باكتري نياز به بخار تحتِ‌فشار و يا قرار دادن آنها در معرض هواي داغ و خشك بالاتر از 159 درجه سانتيگراد به مدت يك ساعت است. همچنين مي‌توان البسه و وسايل و تجهيزات قابل شستشو را به مدت 30 دقيقه در آب جوش قرار داد. البته اين اقدامات به عنوان رفع‌آلودگي اوليه و سريع مفيد هستند. اما حتماً بايد با شيوه‌هاي كلاسيك و علمي و توسط كارشناسان و تجهيزات مخصوصِ رفع‌آلودگي، اين عمل تكرار و تكميل شود.

طاعون

بيماري خطرناك و كُشنده‌ي طاعون با قدرت سرايت 30 تا 60 درصدي از بيماريهاي مشترك بين انسان و حيوان بوده، مي‌تواند 90 تا 100 درصد مبتلايان را به كام مرگ بكشد، به خصوص كه از راه تنفس، قدرت سرايت زيادي نيز داشته و هنوز واكسني قطعي با ايجاد ناگيرايي بلند مدت عليه اين باكتري ساخته نشده است.

باكتري مولد طاعون مي‌تواند 2 تا 30 روز در آب و محيط نمناك، تا 14روز در مواد غذايي مانند غلات، به مدت 3 ماه در خلط ، تا 4 روز در چرك خشك شده، تا 5 هفته در مدفوع كَك و در بدن اجساد تا چند روز زنده بماند. به راحتي برودت نزديك به نقطه‌ي انجماد را تحمل كرده، تا سالها قادر است در اين شرايط زندگي كند.

موش مخزن و كك عمده‌ترين ناقل آن بوده، به خصوص در مناطق جنگي با آلوده و آزاد سازي آنها سطح وسيعي از منطقه را آلوده مي‌كنند.

طاعون به دو شكل «خياركي» و «ريوي» وجود داشته، نوع خياركي آن توسط نيش كك آلوده ايجاد شده، مسري و درماني دراز مدت دارد. اما شكل ريوي آن، با قابليت سرايت فرد به فرد (زنده ـ زنده يا مرده ـ زنده) ارزش نظامي داشته، به صورت ذرات معلق پراكنده مي‌شود و بسيار مرگبار است.

علائم بيماري: شروع بيماري به صورت تب 2 تا 6 روزه بوده كه متعاقب آن سينه‌پهلو به مدت 1 تا 6 روز دامنگير بيمار شده و او را از پاي در مي‌آورد.

تب شديد، تعريق، سردرد، بيحالي، تورم لوزه‌ها، خونريزي از پوست و مخاط و سينه پهلو از علائم «بيماريِ مرگِ ‌سياه» هستند.

پيشگيري و امداد: در زمان بروز تك طاعون، تزريق سرم ضد‌بيماري مي‌تواند فرد را تا دو هفته از ابتلاء به بيماري مصون بدارد. بهترين راه ايجاد ايمني در افراد با تزريق باكتري مرده به آنهاست كه اين روش نيز بيش از شش ماه ناگيرايي ايجاد نمي‌كند

با كمك واحد بهداشت اقدام به از بين بردن موشها كرده، اجساد آنها را با احتياط و اجتناب از دست زدن، در عمق 30 سانتيمتري زمين دفن نموده، يا در گودالي بسوزانيد. همچنين از پشه‌بند، توري، كرم دافع حشرات^[5] و حشره‌كشها براي حذف كك استفاده كنيد و اين امر را جدي بگيريد.[6]

اما اقدام به خود‌درماني نكنيد زيرا مصرف نادرست و بي‌رويه‌ي آنتي‌بيوتيكها نه تنها به شما كمكي نمي‌كند، بلكه موجبات ضعيف شدن بدن شما و افزايش احتمال بيماري نيز مي‌شود. لذا به محض بروز علائم و يا اطلاع از انتشار طاعون، به مراكز درماني واحد رزمي خود مراجعه كرده، تحت نظر پزشك به دريافت آنتي‌بيوتيكهاي تركيبي اقدام نماييد.

رفع‌آلودگي: اولين اقدام گروه‌هاي درماني و پاكسازي كننده ايجاد قرنطينه و معاينه و نمونه‌گيري افراد تحت قرنطينه است. براي حفظ سلامت خود و ديگران به قوانين قرنطينه احترام گذاشته، آنها را رعايت نماييد.

باكتري با قرار گرفتن در معرض آفتاب، ظرف 3 تا 5 ساعت خواهد مُرد. همچنين درجه حرارت 72درجه‌‌ي سانتيگراد ظرف 15 دقيقه آنها را نابود مي‌سازد. از طرفي اگر امكان رفع‌آلودگي نداشته، ولي امكان تهيه پوشاك تميز داريد، البسه خود را در منطقه‌ي امن آتش بزنيد. همچنين پوشاك و رختخواب افراد درگذشته نيز را سوزانده، در اولين فرصت خود را به گروه‌هاي بهداشتي ـ درماني معرفي نماييد.

تولارمي (تولارميا)

تولارمي يك عفونت مشترك بين دام و انسان است. باكتري مولد آن بسيار مهاجم بوده و تنها 50 عدد از آنها قدرت بيمار كردن يك فرد بالغ را داشته، فرد را از راه تلقيح پوستي يا تنفس ذرات معلق آلوده مي‌كنند. اين باكتري مي‌تواند تا هفته‌ها در آب، خاك، لاشه مردار و پوست، زنده بماند. در برابر هواي سرد به خوبي مقاومت كرده، ولي گرماي بالاي 38 درجه سانتيگراد را نمي‌تواند تحمل كند. از اين رو در فصول و مناطق سردسير بيشتر احتمال بكارگيري آن وجود دارد.

اين بيماري واگيردار نيست اما بعضي از نژادهايِ اين باكتري قدرت ايجاد اپيدمي (همه‌گيري) را دارند.

علائم بيماري: دوره‌ي نهفته بيماري بين 2 تا 10 روز بوده، احساس سرماي شديد و ناگهاني، تب، سردرد، درد ماهيچه‌ها، بيحالي وكوفتگي، تحليل آب بدن، كاهش وزن، عفونت ريه، سرفه‌هاي خشك و بروز زخمهاي عميق پوستي از علائم آن هستند.

پيشگيري و امداد: در اين مورد نيز بهترين راه پيشگيري، تزريق واكسن بيماري بوده كه باعث كاهش شدت بيماري مي‌شود. با اين وجود به محض بروز علائم و يا ديده‌ شدن آن در بين همرزمانتان به واحد بهداري يگان خود مراجعه و زير نظر پزشك آنتي‌بيوتيك مخصوص دريافت نماييد.

رفع‌آلودگي: همانگونه كه اشاره شد اين باكتري به حرارت بيش از 38 درجه سانتيگراد بسيار حساس بوده، ظرف مدت 2 تا 3 دقيقه از بين مي‌رود. شستشو با مواد استريل كننده و ديتِرجِنت‌ها (صابون، مايعات ظرفشويي، پودر رختشويي و ...) نيز بسيار مفيد خواهد بود.

تب كيو (Q)

يك عفونت مشترك بين دام و انسان با توان بيماريزايي ضعيف است. اما طول درمان آن دراز مدت بوده، كه همين امر موجب زمينگيري افراد بيمار و خروج آنها از صحنه‌ي نبرد شده و همچنين بخشي از توان نيروهاي بهداري را بدانها مشغول مي‌سازد. البته در صورت عدم درمان و با پيشرفت بيماري در بدن مي‌تواند قدرت كشندگي نيز داشته باشد. عامل بيماري به خشكي مقاوم بوده، بسته به شرايط بين 5 تا 60 روز در محيط زنده مي‌ماند.

علائم بيماري: دوره‌ي نهفتگي بيماري بين 2 تا 3 هفته بوده و غيرمسري است. تب ناگهاني مهمترين نشانه اين بيماري بوده، بيحالي، كاهش وزن، بي‌اشتهايي و دردعضله، احساس سرما، تعريق زياد، درد در قفسه‌ي سينه و مشكلات تنفسي را در پي خواهد داشت. بطوري كه در بدو امر ممكن است با عارضه‌ي آنفولانزا اشتباه شود.

پيشگيري و امداد: تزريق واكسن و ياد‌آورهاي آن مهمترين راهكار پيشگيري از تب كيو است. اما به علت آنكه علائم آن خيلي دير ظاهر شده، در همه‌ي افراد همزمان بروز نمي‌كند و علائم غير‌اختصاصي هستند چندان كار امدادي و يا تشخيصي در بدو امر نمي‌توان براي فردي كه بيمار شده انجام داد. اما توصيه مي‌شود به محض احساس علائم فوق با پزشك مشورت كرده و احتمال تب كيو را در مناطق پرخطر (مرز‌ها و خطوط نبرد) جدي بگيريد.

رفع‌آلودگي: روش خاصي براي رفع‌آلودگي فردي و سريع توصيه نمي‌شود مگر رعايت بهداشت غذايي و فردي. لذا بايستي با مراجعه به ايستگاه رفع‌آلودگي، نسبت به اين امر اقدام نماييد.

بُروسِلوز يا تب مالت

اين بيماري بين دام و انسان بوده، اما كشنده نيست. مسري نبوده و در مناطق جنگي كه نزديك مراكز زيست روستايي است بيشتر كاربرد دارد.

علائم بيماري: بيماري با علائمي از قبيل تب، لرز، تعريق، بيحالي و سرفه و درد در ناحيه سينه بروز مي‌كند كه به آساني ممكن است با آنفولانزا اشتباه شود.

پيشگيري و امداد: بهترين راه پيشگيري جوشاندن شير و استفاده از محصولات لبني پاستوريزه است.

آبله

از قديمي ترين بيماريهاي مشترك انسان و دام است كه امروزه در جهان ريشه كن شده و ديگر واكسيناسيون در برابر آن رايج نيست. با اين وجود كشورهايي مانند امريكا و روسيه نمونه‌هايي از ويروس آبله را در كلكسيونهاي ميكروبي خود نگه‌داشته‌اند و مدعي‌اند در شرايط خاصي از آن محافظت مي‌كنند تا دوباره در جهان منتشر نشود كه با توجه به زياده‌خواهي‌هاي ابرقدرتها، چندان نمي‌توان به اين ادعا اعتماد نمود.

بيماري بسيار مسري بوده، از طريق هوا منتقل مي‌شود. ويروس آبله همچنين در شكل آئروسُل تا 24 ساعت فعال باقي مي‌ماند.

علائم بيماري: با علائمي شبيه آنفولانزا شروع شده، با بروز راشهاي پوستي، تب بالا، لرز، بيحالي و خواب فراوان، سردرد و درد پشت همراه مي‌شود.

پيشگيري و امداد: قرنطينه، واكسيناسيون و درمان بيمارستاني مهمترين راه‌هاي پيشگيري و امداد هستند. با توجه به ماندگاري اندك ويروس آبله در فرم آئروسُلي (ذرات معلق) خود بخود در محيط مهار مي‌شود اما خطر انتقال از فرد بيمار به سالم همواره وجود خواهد داشت. از سوي ديگر ديده شده كه ويروس در البسه‌ي افراد بيمار نيز تا مدتها فعال باقي مانده است. لذا لازم است البسه و وسايل خواب بيمار را رعايت اصول بيولوژيك استريل شوند.

بوتوليسم

اين بيماري در اثر سم بسيار كشنده بوتولينوم ايجاد مي‌شود. اين سم يكي از كُشنده‌ترين سموم شناخته شده است كه بطور طبيعي در اثر رشد باكتري در كنسروهاي مواد غذايي مانند لوبيا و تن‌ماهي توليد مي‌شود. بيماري مسري نبوده و سم مذكور بر خلاف ساير سموم باكتريال توسط اسيد معده تجزيه نمي‌شود. به شكل آئروسل كاربرد نظامي داشته، در آبهاي راكد، غذاهاي روباز و سطوح مرطوب تا يك هفته پايدار مي‌ماند.  

علائم بيماري: بيماري تقريباً سريع و با علائم عصبي و گوارشي همچون تهوع، عطش، تيرگي ديد، دو بيني، كرخي عضلات و فلج ماهيچه‌اي و قطع تنفس بروز مي‌كند.

پيشگيري و امداد: اين سم پروتئيني علي‌رغم خطرناك بودن به راحتي در دماي 60 درجه سانتيگراد در مدت 20 دقيقه از بين مي‌رود. از اين رو همه كنسروها را حتي اگر متورم نباشند،20 دقيقه بجوشانيد. اين بيماري بصورت ذرات آئروسُل منتشر شده و روي آب و غذا مي‌نشيند. لذا حتماً از غذا و آب بسته‌بندي استفاده نماييد.

عليه اين سم واكسن نيز ساخته شده كه در صورت لزوم بايد قبل از مواجهه با سم و ورود به منطقه آلوده تزريق شود. چنانچه فردي را با علائم مسموميت بوتيليسم مشاهده نموديد سريعاً او را به مركز درماني برسانيد.

رفع‌آلودگي: آفتاب سم را در عرض 1 تا 3 ساعت از بين مي‌برد. با اين حال عمر سم در محيط بيشتر از 12 ساعت نيست. البته نمي‌توان از اين روش براي رفع‌آلودگي آب و غذا استفاده كرد. در صورت نياز به مصرف آب و غذاي مشكوك، حتماً آنها را به مدت 20 دقيقه و با حرارت بالاي 85 درجه سانتيگراد بجوشانيد و هرگز در اين كار سهل‌انگاري نكنيد.

بيوتروريسم

در كنار عرصه هاي نظامي و ميادين جنگي كه برخورد بهرحال يك برخورد خصمانه است و هر دو سوي دعوا با تمام تلاش سعي در حذف نفر مقابل دارند، مردم غيرنظامي نيز وارد معادلات نظامي شده‌اند. بكارگيري جنگ افزارهاي نوين عليه غيرنظاميان به شيوه‌اي موفق در به تسليم واداشتن حريف بدل شده، در معادلات نظامي عقبه هر جبهه، پايگاه مطمئن خط مقدم خواهد بود. بديهي است ايجاد ترس و وحشت در پشت جبهه و دلمشغولي سرباز رزمنده در خط مقدم براي خانواده‌اش، مي‌تواند تا اندازه بسيار زيادي در نتيجه نبرد مؤثر باشد. از اين روست كه پشت جبهه نيز هدفي مناسب براي حمله است.

اما نكته قابل توجه آن است كه سطح جامعه و مراكز تمركز نظامي تنها در زمان جنگ هدفي مناسب محسوب نمي‌شوند. بلكه در زمان صلح نيز سلامتي‌ِشان مي‌تواند مايه‌ي نگراني دولتها بوده، اسباب فشاري بر يك دولت خاص باشد. نمونه هاي بسياري وجود دارد كه يك قدرت زياده‌خواه خارجي به منظور تحت فشار گذاردن دولتي مبادرت به شيوع بيماري در آن كشور نموده و از اين رهگذر به اهداف مورد نظر رسيده است. خروج مردم از صحنه، ايجاد ارعاب، لطمات اقتصادي و كشاورزي و در يك كلمه ايجاد ترس، مي‌تواند اهداف دشمن باشد.

« ترور» در كلمه به معني « ترساندن » بوده، در فرهنگ سياسي جهان عبارتست از:

هرگونه اقدام خصمانه مخفي عليه فرد يا افرادي در حوزه‌اي محدود و يا عليه اهداف اقتصادي ـ كشاورزي ـ صنعتي، با هدف ايجاد ارعاب و يا باج خواهي.

از اين بين سلاحهاي ميكروبي، چه در عرصه جنگي و چه در عرصه تروريستي، وسيله‌اي بسيار مطلوب براي دشمنان شده است. ميكروبها به خصوص در عرصه تروريسم دولتي و عليه ساختارهاي صنعتي ـ كشاورزي در ساليان اخير بسيار بكار رفته و كشور هدف هرگز نتوانسته ادعا خود را عليه دشمنش به اثبات برساند.

راه‌هاي انتشار عوامل بيولوژيك در يك حمله بيوتروريسي

اين عوامل از طرق گوناگون منتشر مي‌شوند. از جمله بسته هاي مراسلاتي، هواپيماهاي سبك سمپاش يا بدون سرنشين مخزن‌دار، اشياء و وسايل مصرفي، بهداشتي و آرايشي، آفات نباتي، حشرات و جوندگان ناقل و تنقلات مانند شكلاتها.

اصولاً جاسوسان و عوامل خود فروخته داخلي مي‌توانند با هر وسيله‌اي به انتشار ميكروبها يا فرآورده‌هاي كشنده آنها مبادرت نمايند. از اين بين مراسلات پستي، لوازم آرايشي، البسه هاي دست دوم، اسباب‌بازي، سيگار و تنقلات گزينه هاي مورد توجه هستند. مي‌توان حجم معيني از اسپور يك باكتري مانند عامل سياه‌زخم را در پاكت نامه‌اي ريخت و به مقصد هدف پست كرد. در تركيب مواد سازنده شكلاتها و تنقلات مواد مضر با تأثير دراز مدت را مخلوط كرد و يا به همراه علوفه دامي، حشرات ناقل بيماريهاي دام و طيور را به كشوري فرستاد تا صنايع آن كشور را فلج نمايند.

آمادگي هميشگي در برابر بيوتروريسم

نشانه‌هاي يك حمله‌ي بيوتروريستي عيناً مانند يك تك ميكروبي مي‌تواند باشد. لذا هر رزمنده و هر فرد نظامي بايد با احساس مسئوليت انقلابي، شرايط و خصوصيات محيط زيست و مأموريت خود را دقيقاً زير نظر داشته، تغييرات را به مراجع ذيربط اطلاع دهد. به خصوص جلوي شايعه‌ پراكني، بزرگنمايي حادثه توسط افراد ناآگاه و ايجاد رعب و وحشت در جامعه را گرفته، همواره آماده مبارزه باشد.

اصولي پنجگانه‌ را مي‌توان براي چنين مبارزه‌اي تعريف نمود كه عبارتند از:

    1.     آگاهي : دانش و آگاهي از روند پديده بيوتروريسم، شناخت تهديدات، منافذ خطر و كلاً يافتن پاسخ چهار سئوال كليديِ «چه‌كسي، چگونه، كي و كجا خواهد توانست به ما ضربه بزند» گام نخست چنين مبارزه‌اي است .

       2.       آمادگي: رسيدن به سطح مطلوبي از توانايي دفاعي با تمرينات و رزمايشها، دستيابي به علوم جديد و مهارتهاي دفاعي دومين گام خواهد بود.

       3.       مهارت: اعتماد به نفس، غلبه بر ترس و مهارت در مديريت بحران سومين و مهمترين گام چنين مبارزه‌اي است.

    4.    شك: نظاميان كشوري كه همواره در پنهان و آشكار مورد تهديدات اجانب است، بايستي به هر پديده‌اي حتي اگر در نگاه اول طبيعي جلوه مي‌كند با نگاه شك بنگرد. چنين نگاه شك آلودي باعث مي‌شود بسياري از منافذ ورود دشمن باز شناخته شده، اصول ايمني هرچه بيشتر رعايت گردند. ديگر نبايد از كنار هر اپيدمي كوچك و بزرگي به سهولت گذشت.

    5.    كتمان و رازداري: وقتي نخستين هدف دشمن از حمله تروريستي ايجاد ترس در مردم عادي و رزمندگان است، مهمترين عمل ما نظاميان در برابر آن اين خواهد بود كه از انتشار خبر حمله و شايعه‌سازي در پيرامون آن جلوگيري نماييم. (بخصوص كادر درماني كه با مصدومين چنين حمله‌اي روبرو هستند.) از انتشار خبر حمله، بيان تعداد مصدومين، نوع بيماري، بزرگنمايي واقعه نزد مردم عادي و بيان تشخيصها و علائم باليني و درمانها در جرايد (در بيشتر موارد دشمن از طريق جرايد نتايج حمله خود را ارزيابي مي‌كند. بخصوص كه خواسته باشد سلاحي جديد را بر مردم بيازمايد ) جداً بايد پرهيز نمود .

ارسال بسته‌هاي پستي، عمومي‌ترين شيوه بيوتروريستي

همانگونه كه گفته شد مراسلات پستي شيوه‌اي مناسب براي پخش بسياري از عوامل ميكروبي، بخصوص ويروسها و آن دسته از باكتريهايي كه اسپور توليد مي‌كنند، مي‌باشند. در زمان تهديدات ( مانند زمان حال ) مراكز امنيتي، ستاد نيروهاي نظامي و انتظامي نهاد رهبري، رياست جمهوري، مجلس نمايندگان و وزارتخانه‌ها اهداف ارسال اينگونه مراسلات هستند. در زمان جنگ اين دايره فراتر رفته و مراكز بهداشتي‌ـ درماني نيروهاي مسلح را نيز در برمي‌گيرد. لذا بسته به محلي كه خدمت مي‌كنيم بايستي همواره نسبت به بسته‌هاي پستي مشكوك حساس باشيد.

علائم بسته پستي مشكوك : يك بسته پستي مشكوك داراي علائمي مانند علائم زير بوده، معمولاً تمام يا تعدادي از آن علائم را داراست:

       1.   فاقد آدرس فرستنده است .

       2.   چند تمبر يا مهر اضافي با مشخصات مبهم بر روي آن خورده است.

       3.   دستخط ناآشنا و غريب است. در حالي كه روي نامه عنوان شده از طرف فردي كه مي‌شناسيمش ارسال شده است.

       4.   داراي عنوان گيرنده است اما نام نويسنده ندارد.

       5.   داراي اشتباهات املائي فاحش است.

       6.   معمولاً عنوان شخصاً مفتوح فرماييد يا نظاير آن را دارد.

       7.   داراي وزن غير معمول است.

       8.   پاكت يا جعبه مرسوله آغشته به پودر، روغن مانند اينهاست.

       9.   پاكت يا جعبه از داخل با فويل آلومينيومي يا پلاستيك لفاف شده است.

      10. صداي خش خش دارد.

      11. داراي علائم پستي ناآشنا و غريب است.

شيوه برخورد با يك بسته پستي مشكوك باز نشده : اگر با بسته‌اي پستي داراي مشخصات مشكوك فوق، مواجه شُديد مهمترين نكته آن خواهد بود كه آرامش خود را حفظ نماييد. چنانچه موارد زير را بكار بريد خطري شما را تهديد نمي‌كند:

    1.  قبل از باز كردن نامه آن را روي ميز (ميزي كه شيشه روي آن تعبيه شده است) قرار داده، با دست روي آن بكشيد. چنانچه متوجه وجود پودر يا مواد خارجي در پاكت شُديد آنرا به هيچ وجه باز نكنيد. اگر ترديد داريد از يك دستكش نازك مانند دستكش معاينه استفاده نماييد.

    2.  اگر شك شما نسبت به بسته يا پاكت ارسالي چندان قوي نيست، باز جنبه احتياط را از دست ندهيد. نامه مشكوك را دور از جريان هوا و با كمك چاقوي نامه بازكُني گشوده، مراقب باشيد محتويات پودري آن بيرون نريزد. توصيه مي‌شود يك كيسه پلاستيكي بزرگ مانند كيسه زباله را انتخاب كرده، نامه را درون آن باز نماييد. توجه كنيد كه كيسه مذكور داراي پارگي نباشد.

       3.   در صورت عدم لزوم، پاكت را باز نكنيد. پاكت را تكان ندهيد، محتويات آن را روي خود يا ميزكار خود نريزيد و در هوا پخش نكنيد.  

    4.  چنانچه خصوصيات بسته پستي مذكور سخت شك برانگيز بود، آن را درون يك كيسه پلاستيكي مانند كيسه فريزر قرار داده، خوب بسته‌بندي نموده و به مراكز ذيصلاح اطلاع دهيد.

       5.   از انتقال خودسرانه بسته‌هاي مشكوك به بيرون از مجموعه كاري جداً خودداري نماييد.

    6.  بعد از ايزوله كردن پاكت درون كيسه پلاستيكي، از اتاق خارج شويد، درها را قفل نموده، مسئولين ذيربط را آگاه سازيد تا با فنآوري مناسب پاكت را منتقل نمايند.

       7.   دستهاي خود را با آب و صابون شستشو داده، در اولين فرصت لباسهاي خود را بطور كامل بشوييد.

    8.  اسامي افرادي كه با بسته پستي مشكوك در ارتباط بوده‌اند را به تيم امداد معرفي نموده، تا در صورت وجود خطر، همگي مورد درمان و پيشگيري دارويي قرار گيرند.

برخورد با بسته هاي پستي مشكوكي كه باز شده: چنانچه به هر علت بسته‌اي مشكوك باز شد و موادي مانند پودر از آن به بيرون ريخت با حفظ خونسردي و به دور از هياهو و ايجاد هيجانات بي‌مورد:

       1.   به هيچ وجه سعي نكنيد محتويات بيرون ريخته را جمع نماييد.

       2.   نفس خود را حبس كرده، با پارچه، كاغذ، پلاستيك و يا حتي سطل زباله روي مواد بيرون ريخته شده را بپوشانيد تا بيشتر پخش نشود .

    3.  به آرامي از محل ريخته شدن پودر مشكوك فاصله بگيريد. به ياد داشته باشيد اين مواد معمولاً به همراه برخي مواد معدني خاص مانند خاك بِنتونيت هستند كه باعث سبكي و لغزندگي پودر مي‌شود. در اين حالت با كوچكترين جريان هوا، پودر به راحتي پخش مي‌شود و تا چندين متر جابجا مي‌شود.

       4.   دستگاه‌هاي تهويه‌ي اطاق، كولر، پنكه و فنكوئل را خاموش كرده، پنجره ها را ببنديد.

از اتاق خارج شده، از ورود افراد ديگر به اتاق جلوگيري نماييد.